Gidroelektr stansiyalari

0
2188
marta koʻrilgan.

Miriqib televizor koʻrib oʻtirganingizda birdan chiroq oʻchib qolsa, taʼbingiz xira boʻladi. Yonishini besabrlik bilan kuta boshlaysiz.

Bugungi kun texnikasining koʻpchilik qismi elektr energiyasi bilan ishlaydi. Rivojlanib borayotgan dunyoni usiz tasavvur qilib boʻlmaydi.

Elektr energiyasi ishlab chiqarish juda katta mablagʻ, tabiiy sharoit talab qiladi.

Gidroelektr stansiyalari – GESlar eng keng tarqalgan elektr stansiyalari boʻlib, suv oqimidagi energiyani elektr energiyasiga aylantirib beruvchi inshootlar va jihozlar majmuidir. Ular koʻpincha daryolarda, toʻgʻon va suv omborlarida quriladi. Elektr energiya ishlab chiqarish samaradorligi ikki omilga bogʻliq: GES butun yil mobaynida suv bilan uzluksiz taʼminlanishi va nishablikda joylashishi zarur.

GESlarning bir qancha qulay va noqulay tomonlari bor. Masalan, ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining tannarxi arzon, boshqa elektr stansiyalariga qaraganda ekologik zarari kamroq. Noqulay jihati – suv omborlari juda katta maydonni egallaydi, GES qurilishi nisbatan koʻp mablagʻ talab qiladi. Biroq har qanday elektr stansiyasidan yagona ustunlik jihati bor – GESlar qayta tiklanuvchi manba bilan ishlaydi. Masalan, issiqlik elektr stansiyalarining manbasi (koʻmir, yoqilgʻi) bir kun kelib tugashi mumkin. Lekin GESlarda sarflanayotgan suv tabiiy ravishda har yili qayta toʻplanadi.

GESlarning ishlash tarzi juda oson. Gidrotexnik jihozlar suvni maʼlum bosimda joʻnatib turadi. Bu suv maxsus quvurlardagi parraklarga kelib uriladi va generatorlarni harakatga keltiradi. Natijada elektr energiyasi paydo boʻladi.

Suv bosimi toʻgʻon yordamida suv sathini koʻtarish orqali yoki maxsus nishablik-kanallar vositasida (derivatsion usulda) hosil qilinadi. Ayrim paytlarda har ikki usuldan bir paytning oʻzida foydalanish mumkin.

Soʻnggi hisob-kitoblarga qaraganda, gidroenergetika jahonda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyaning 63 foizini yetkazib beradi. Aholi jon boshiga hisoblaganda, elektr energiyasi ishlab chiqarish boʻyicha Norvegiya, Islandiya va Kanada yuqori oʻrinlarni egallaydi. Ularning safiga Xitoy ham qoʻshilyapti. Chunki bu mamlakatda 2000 yildan eʼtiboran keng koʻlamda GES qurilishi boshlandi. Hozir Xitoy dunyodagi kichik gidroelektr stansiyalarining deyarli yarmiga egalik qiladi.

Oʻzbekistonda elektrlashtirish ishlari XX asrning ikkinchi choragidan boshlangan. Hozirda Chirchiq, Chorvoq, Farhod, Boʻzsuv, Solor, Samarqand, Toʻpalang GES kabi bir qancha elektr stansiyalari bor.

Xalqimizda “Oʻt balosidan, suv balosidan asrasin”, degan gap bor. GES suvdagi energiyani elektr energiyasiga, boshqacharoq qilib aytsak “suvni oʻtga” aylantirib beradi. Eʼtiborsizlik yoki nosoz qurilmani vaqtida taʼmirlamaslik, chala taʼmirlash sababli avariya va yongʻinlar sodir boʻlib turadi. Ular chinakam baloga, chinakam ofatga aylanadi. Qanchadan qancha mablagʻ sovuriladi, tabiatga talofat yetadi, korxona, idoralar ish faoliyatini toʻxtatadi, iqtisodiyot jiddiy zarar koʻradi. Bunday yirik avariyalar ozgina eʼtiborsizlik tufayli ham yuz berishi mumkin.

Yaqin oʻtmishda yuz bergan katta avariyalar:

  • 1963 yilning 9 oktyabri – Shimoliy Italiyadagi Vayont toʻgʻonida yirik gidrotexnik avariya sodir boʻldi.
  • 2007 yilning 12 sentyabri – Novosibirsk GES transformatorlaridan birida tutashuv tufayli katta yongʻin kelib chiqdi.
  • 2009 yilning 3 avgusti – 200 kV li tarqatish qurilmasidagi kuchlanish sababli Bureya GES transformatorida yongʻin chiqdi.
  • 2009 yilning 16 avgusti – Rossiyaning eng katta elektr stansiyalaridan biri Bratsk GESida yongʻin sodir boʻldi.
  • 2009 yilning 17 avgusti – Sayano-Shushensk GESida katta avariya yuzaga keldi. Ushbu GES Rossiyaning eng qudratli elektr stansiyasi hisoblanadi.

GESlardan tashqari boshqa elektr stansiyalari ham bor. Ulardan eng keng tarqalgani issiqlik elektr stansiyalaridir. Koʻpincha “GES” va “GRES” atamalari chalkashtirib yuboriladi. IESlar dastlab “GRES” deb atalgan. GRES ruscha qisqartma boʻlib, “davlat hududiy elektr stansiyasi” (“gosudarstvennaya rayonnaya elektrostansiya”) degan maʼnoni anglatadi. Vaqt oʻtib “GRES” atamasi “hududiy” degan maʼnosini yoʻqotdi. Endi bunday elektr stansiyalari “Kondensatsion elektr stansiyalari” deb yuritiladi. Ularda elektr energiyasi isitish yoʻli bilan olingani uchun issiqlik elektr stansiyalari deb ham ataladi. KESlar murakkab tuzilishga ega. Mexanizm suvni parga aylantirib, par vositasida generatorni harakatga keltirish yoʻli bilan elektr hosil qiladi.

Atom elektr stansiyalari (AESlar) yadro reaksiyalari paytida yuzaga keladigan energiyani elektr energiyasiga aylantirib beradi.

Shamol energetikasi harakatdagi havo massalari energiyasini elektr energiyasiga aylantirib berishga asoslangan.

Quyosh energetikasi quyosh nurlaridagi energiyani elektr energiyasiga aylantirib beradi.

Bundan tashqari, dengiz yoki okean suvlarining koʻtarilishidan ham elektr energiyasi oladigan qurilmalar bor.

Mahalliy sharoitlarda qoʻllanadigan koʻchma elektr stansiyalari (dvijoklar) benzin yordamida elektr energiyasi hosil qiladi.

 

Orifjon MADVALIYEV tayyorladi.

 


“Ovoza” gazetasining 2009 yil 19 noyabr (№46) sonida chop etilgan.


 

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.