Alisher Navoiy zamondoshlari nigohida

0
1287
marta ko‘rilgan.

Alisher Navoiy ijodi va shaxsiga hamma zamonlarda qiziqish katta bo‘lgan. Hatto u kishi haqida ko‘plab afsonasifat hikoyalar ham to‘qilgan. Ulug‘ mutafakkirning shaxsi, tutumi, fe’l-atvori haqida yaqqolroq tasavvur hosil qilish uchun avvalo hazratning asarlarini, u zotga zamondosh bo‘lgan adiblarning xotiralarini sinchiklab o‘qish zarur. Quyida buyuk bobokalonimiz bilan bir davrda yashagan mualliflarning asarlaridan parchalar berilyapti. Ular Alisher Navoiyning beqiyos fazilatlari va shaxsiyati haqida so‘zlaydi.

 

 

Yoshlik paytidayoq sohibi fan bo‘ldi

 

Bu mashhur va oliy darajali amir[1]ning buyuk otasi zamonasining mashhur kishilaridan va Chig‘atoy ulusining ulug‘laridan va sulton Abulqosim Bobur bahodir hukmronligi davrida sultonning yaqin kishisi bo‘lib, mamlakatni idora qilish va davlatga kafillik uning inon-ixtiyorida edi. Benihoyat fozilligidan hamma vaqt o‘g‘liga fazilat o‘rgatdi, tamom himmatini saodatmand farzandini ilm-hunar bezaklari bilan ziynatlash hamda hidoyat nurlari bilan ravshan qilishga sarf qildi… Ul buzrukvorning tirishib qilgan harakati behuda ketmadi va otasidan keyin nodiri davronlik, izzatu tamkinlik kursisida qaror topdi. Ul ulug‘ amir yuqorida zikr etilgan mag‘firatli podshoh zamonida, uning hashamati va ulkan himmati bilan, hamma vaqt fazilat orttirishga intildi, fazl egalarining suhbatini topdi, karamli ta’bi va o‘tkir zehni she’r aytish, o‘tmish tarixni o‘rganishga qaratildi. Yoshlik paytidayoq, ikki til egasi: turkiyda sohibi fan, forsiyda fazl egasi bo‘ldi.

 

Davlatshoh Samarqandiy,

“Tazkirat ush-shuaro”dan

 

 

Siniq nafs va ulug‘ tavozu egasi

 

Xayru ehson, latofat va ko‘ngil zarofati bobida amir Alisherning tengi yo‘qligidan jahongir podshoh1ning xotiri hammavaqt unga moyil bo‘lib, ulug‘lik, vazirlik va amirlik martabasini unga in’om etdi. So‘zning qisqasi shulki, avval ul hazrat ulug‘ muhrni amir Alisherning qo‘liga tutqazdi va ul amir bir necha vaqt muhrdorlik lavozimida qoyim turib, xizmatkorlik poyasini yuqori osmondan ham o‘tkazdi. Bir necha vaqtdan keyin, bu mansabni tark etish bobida iltimos qilib, bu lavozimga amir Ahmad Suhayliyni tayin qilishni iltimos qildi. Xoqoni Mansur uning bu iltimosini qabul qildi, lekin hijriy 876 yili sha’bon oyida (1472 yil yanvar oyida) bandanavoz podshoh ul vojib ul-atob amirni amorat mansabi bilan sarfroz qilmoqchi bo‘ldi. Amir Nizomuddin Alisher avval bu mansabni qabul qilmay dediki, men endi ulug‘ ostona ichkilari qatoridaman, ulug‘ mansab egasiman, osmon qadar taxt amirlarining barchasidan yuqoriroq o‘rinda o‘ltiribman. Bordi-yu, amorat mansabiga mutasaddi bo‘lsam, barlos va orlot amirlaridan ba’zilari turaga binoan mendan yuqori o‘ltiradilar. Bas, bu amirlarga kafil bo‘lmoq mansabimdan pastroqdir.

Xoqoni Mansur uning bu uzrini qabul qilib, bag‘oyat inoyatidan “barlos umarosidan amir Muzaffar barlosdan boshqa biron kimsa amir Alisherdan avval muhr bosmasin”, degan humoyun hukm chiqardi. Shundan keyin amir Alisher mamlakat ochuvchi hoqon ra’yini rioya qilib, amorat mansabini qabul qildi, tillado‘z chopon, navro‘ziy kuloh kiyish bilan faxr topdi. Ammo xoqoni Mansurning pokiza ko‘ngli shu ediki, amir Alisher vojib ul-iz’on farmoniga ko‘ra boshqa amirlardan yuqori muhr bossa, lekin ul janobning qo‘liga ma’lum soatda muhr bossin uchun nishon berganlarida, nafsi siniq bo‘lganidan va bag‘oyat ulug‘ tavozuliligidan, nishonning shunday joyiga muhr bosdikim, undan tubanroqqa muhr bosishga joy qolmadi… Bu voqea surati xosu avomning imtihoniga sabab bo‘lib, islompanoh podshohning e’tiqodini oshirdi. Keyin sof ko‘ngillik amirning muhri bosilgan yer muhrga ega bo‘lgan har bir mansabdor orasida talash bo‘ldi va ularning har biri o‘sha yerga muhr bosish ishtiyoqida bo‘ldi…

Mirxond,

“Ravzat us-safo”dan

 

 

Himmat va saxovatda benazir zot

 

905 (1499–1500) yili shahzoda Muhammad Muhsin mirzo mamlakatning ba’zi ehtiyojlari uchun Sabzavor qal’asiga ma’lum miqdorda g‘alla jamg‘armoqchi bo‘ldi. U viloyatda esa g‘alla topilmas edi. Amir va noiblardan bir guruhi “Hazrati sulton muqarrabining bu shaharda g‘allasi ko‘pligini va oliy farmon bilan undan ehtiyojga loyig‘ini olaylik va g‘alla topganimizda ul janobning vakillariga evazini qaytarib beraylik”, deb arz qildi. Chiroyli xulqli shahzoda ularga javob qildi:

– Amir janoblarining g‘allasidan ma’lum miqdorda olish u yoqda tursin, hatto unga hech kim to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘z tashlay olmaydi ham.

Bu xabar oliy tabiatli Amirga yetib borgach, maxdumzoda haqida yaxshi duolar o‘qib, Sabzavordagi hamma g‘allalarini shahzodaga tortiq qildi. Bu haqda noiblardan biriga maktub yozib, unda shular aytiladi: “Vallohkim, garchi har bir dona bug‘doy o‘rnida bir donadan marvarid bo‘lganda ham u zotdan ayamay, hammasini nazr qilib, mehr-muhabbat urug‘ini maxdumzodaning dillariga sochar edim”.

 

Xondamir,

“Makorim ul-axloq”dan

 

 

Yoshlar homiysi

 

Bu faqir mavlono Sohibdoroga ona tomondan qarindosh bo‘lardi. Bir kuni otam bilan bu kishining uyiga bordik. Kamol ahliyu fazilat arboblaridan ancha kishi bor ekan. Bu faqirning otasiga xitob qilib dedilar: “Ko‘p muddatdan beri eshitamanki, o‘g‘lingiz maqbul tolibi ilm, xushxon hofiz va pahlavon shoir ekan. Har qanday nomi aytilmay o‘qilgan mushkul muammoni yecharkan, degan shov-shuv yuradir”, deb bir muammo o‘qidilar, men topdim…

Biz uyimizga qaytib ketdik. Biroz fursat o‘tgach, mavlono Sohibdoroning xabarchisi kelib, xojam sizni so‘ramoqdalar, dedi. Biz yetib borgach, mavlono dedi:

– Amir Alisher huzurlariga borgan edik. Mirning odati shuki, har kuni meni chaqirib, bugun shaharda bo‘lib o‘tgan ajoyibu g‘aroyib hodisalardan neni ko‘rdingiz va nima gaplar eshitdingiz, deb so‘raydilar. Men javob berdim: “Bir kishini uchratdim. O‘zi 16 yoki 17 yoshda. Nomi aytilmay o‘qilgan har qanday mushkul muammoni topadi. Tolibi ilmlikda, hofizu shoirlikda katta iqtidor bor”. Mir taajjub bilan sen uni imtihon qildingmi, dedilar. Men bir mushkul muammoni nomini aytmay o‘qigan edim, yechdi, dedim. Hazrati Mir menga: “U kishini nega olib kelmading?” deb e’tiroz bildirdilar. Men o‘z gaplarimdan pushaymon bo‘ldim. Chunki Mirning suhbati hayratli va dahshatangizdir. Masalan, biror majlisda biror fozilning nomini so‘rasalar-u, aytib berolmasangiz, koyiydilar. Mabodo bir muammo o‘qilsa-yu, topolmasangiz, sharmanda va xijolat bo‘lishingizga sabab bo‘ladi. Endi hozirligingizni ko‘rib, ertaroq bu yerga kelib turingki, hazrati Mir siz bilan ko‘rishmoq ishtiyoqidalar.

Alqissa, erta bilan mavlono Sohibdoro uyiga yetib keldim. Mendan boshqa u kishining huzurida yana uch tolibi ilm bor ekan. Mavlono Sohibdoro menga: “Vaqtida kelding. Bu uch yoshni ham Mirning huzurlarida ta’rif qilg‘an edim”, dedilar. Ularning biri muammoiy edi. Mahorati shu qadar ediki, uni bu san’atda mavlono Husayn Nishopuriy bilan tenglashtirar edilar… Ikkinchisi qasidago‘ylikda shuhrat topgan edi… Uchinchisi masnaviyni juda yaxshi aytar edi… Oliy majlisga kirib bordik. Majlis ahli va hazrati Mir o‘z nadimlari bilan hozir ekan. Janobi Mir biz tomon qaradilar. Faqirga ishora qilib, “Nomini aytmay o‘qilgan muammoni yecha oladigan do‘stimiz shu kishimi?” dedilar. Mavlono Sohibdoro: “Bali, o‘sha maxdum”, deb javob berdilar. Mavlono Muhammad Badaxshiy suhbatga aralashdilar: “Maxdumlar, xudovandigoro, muammo yechishda Sizdan o‘tadigani yo‘q-ku?..” Mir dedilar: “Men uning muammo yechishiga iqtidorini ko‘zidan bildim. Zero, uning fikrlari ko‘zlaridan zohir bo‘lib turibdi.

Keyin shu muammoni o‘qidilar:

 

“Bog‘ro bin az xazon befarru, sarv az jo shuda,

Bulbulash barham zada minqoru, nogo‘yo shuda”.

 

(Bog‘ni ko‘r, xazonrezlikdan ko‘rki qolmabdi, sarv o‘rnida yo‘q, bulbulning tumshug‘i yo‘q bo‘lib, kuylashdan qolibdi.)

Ittifoqo, men bu mummoni yod bilardim. O‘ylanib qoldim: nomini aytib, o‘zimni go‘llikka solib, majlisni o‘tkazaversammi yoki to‘g‘risini aytayinmi? Oqibatda rostini aytishga ahd qildim. Dedim: “Maxdum, men bu muammoni yod bilaman”. Hazrati Mir biroz boshlarini egib turdilar-da, yonidagilarga: “Azizlar, bilasizlarmi, buning so‘zi ne ma’noni bildiradi. O‘z qudratini izhor qilib, bunisini bilaman, boshqasini ayting, demoqchi”. Mir boshqa muammo o‘qimadilar. Anchagacha lutfomuz so‘zlar aytib, so‘ngra mavlono Sohibdoroga: “Biz buning da’vosini qabul qilurmiz”, dedilar.

 

Zayniddin Vosifiy,

“Badoye ul-vaqoye”dan

 

 

Orif Tolib

tayyorladi.

 


[1] Alisher Navoiy nazarda tutilyapti.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.