Navoiy va Samarqand

0
791
marta ko‘rilgan.

O‘zbek dramaturgiyasida tarixiy mavzuga oid asarlar barmoq bilan sanarli. Borlari ham zabardast ijodkorlar qalamiga mansub. Fitratning “Abulfayzxon”, Shayxzodaning “Mirzo Ulug‘bek”, Uyg‘un bilan Izzat Sultonning “Alisher Navoiy” asarlarini sanash mumkin. Biz bu yerda bir kitobxon sifatida taniqli shoir Iqbol Mirzoning “Samarqand sayqali” dramasi (“Sharq yulduzi”, 2016 yil 3-son) haqidagi fikrlarimizni qog‘ozga tushirdik.

Hazrat Navoiyning ijodi, hayoti sir-sinoatlarga to‘la. Bobokalonimiz haqidagi badiiy asarlar orasida “Samarqand sayqali” dramasi vaqt qamrovi juda torligiga (4 yil), o‘rganilganligiga ko‘ra manbasi oz bo‘lgan davrni aks ettirgan asar sifatida ham qadrlidir.

Ulug‘ shoir ayni yigitlik chog‘ida, umrining eng ziddiyatli davrlaridan birida Samarqandda istiqomat qilgan. Bu davr Alisher Navoiy hayotida qanday ahamiyat kasb etgani o‘quvchini qiziqtiradi. Bu savolga badiiy javob hozirgacha yo‘q edi. Iqbol Mirzo bu savolga vatanparvar shoir sifatida yondashgani muhim.

Tabiiyki, dunyoviy notinchliklarning dramaturg ruhiga ta’siri o‘tmish voqealari ifodasida ham bilinib turadi:

 

Baloi nafs bois Qobil va Hobil

Bir-birin joniga qasd qilgan chog‘dan

Meros bo‘lib qolgan la’nati illat

Qutqu solaverar gumroh qalblarga.

Nahot, anglamaydi bani odamzod,

Urush – bu, aslida, o‘z joningga qasd,

G‘oliblik yo‘q bunda, muzaffarlik yo‘q.

 

Drama o‘zaro nizolar: og‘a-ini, qon-qarindosh, do‘st-yorlar, qo‘yingki, insonlar orasidagi nizolarga, avvalo, urushga qarshi isyon sifatida yuzaga kelgan. Axir, Alisher Navoiy davrida notinch Xuroson va Hirot urushlardan ozurda maskan edi. Bu hol Iqbol Mirzo qalbini ham ozorlagani rost.

 

Alisherbek:

Ha, bu jon tashvishi, mol tashvishimas,

Xuroson elida qiyomat qo‘pti…

Qaydadir huzurbaxsh bodi sabolar?

Qaydadir ipakdek sirg‘algan nasim?

 

Dramaturg hazrat tilidan urush ifodasini berarkan, shu holatda ham shoirning ruhi tabiatga, ezgulikka oshno ekanini ifoda etadi. Shunday go‘zallikning yovi urush ekanini aks ettirish bilan urush va tinchlik ziddiyatlarini yorqinroq ifodalashga erishadi. Navoiy tilidan insoniyatning asriy dardlari oshkor etiladi:

 

Urushning birinchi dushmani – ona,

Urushning birinchi qurboni – mehr.

 

Ayni shu joyda “G‘aroyib us-sig‘ar”ning 412-g‘azalidan bayt keltiriladi. Xalqimizga yod bo‘lib ketgan “topmadim” radifli g‘azaldan keltirilgan baytlar shoir ruhiyatini ochib berishga xizmat qilgan.

Drama Navoiy monologi bilan boshlanadi. Unda hazratga xos tafakkur tarzi ortida bugunning og‘riqli dardlari yuz ko‘rsatib qolgan:

 

Nechun odamiymas odam bolasi,

Nechun bir-birining qoniga tashna?

Aziz va mukarram yaralmish banda

Nechun Tangriningmas, nafsining quli?

Qachon osoyishta bo‘lgay yer yuzi?

Qachon tingay afg‘on, qachon tingay dod?

 

Drama shoirning Samarqandga oyoq bosishi va firdavsmonand shaharga hayrat, beqiyos mehr bilan boqishi asnosida boshlanadi. Kitobxon quyidagi jumlalarni eslamay iloji yo‘q: “Bilmon, ne jarima bila Sulton Abusaid mirzo Hiriydin ixroj qildi. Samarqandga bordi, necha yilkim, Samarqandta edi. Ahmad Hojibek murabbiy va muqavviysi edi. Alisherbekning mizoji nozuk bila mashhurdir. El nazokatini davlatining g‘ururidin tasavvur qilur erdilar. Andoq emas ekandur, bu sifat anga jibilliy ekandur. Samarqandta ekanda ham ushmundoq nozuk mijoz ekandur”. Mirzo Boburning bu fikrlari Alisherbek – Navoiy siymosini to‘g‘ri qabul qilishimizga imkon beradi. Asarni o‘qiy boshlashimiz bilan bizni bir savol qiynaydi: “Musofir tarzda o‘ksik ko‘ngil bilan kirib kelgan Alisherbekni Samarqand ostonasida kim qay taxlit kutib olgan ekan?”. Bu savolga jo‘yali javob bormi? Dramaturg xayolan o‘sha asrda turib o‘ziga xos yo‘l tutadi: Mo‘ysafid obrazini yaratadi. Mo‘ysafid dastlab notanish mehmon bilan shunchaki suhbatlashganday ko‘rinadi. Dramaturg sal keyinroq kitobxonga Mo‘ysafid aslida shoirni kutib olishga chiqqan ulug‘ mezbon ekanini oshkor qiladi:

 

Mo‘ysafid:

Sizni ham tanidim shu baytlar bois,

Sizni farzandim deb bilar Samarqand.

Sizni shoirim deb ulug‘laydi el,

Xush ko‘rdik, marhabo, o‘g‘lim Alisher!

 

Kitobxon Mo‘ysafidni Samarqand timsoli yoki ulug‘ shahar pirlarining ulug‘i, balki Xo‘jai Xizr deb bilar. Negaki, u ulug‘ shoirni quchoq ochib kutib oladi va birdan g‘oyib bo‘lib qoladi. Bunday tasvir bilan dramaturg ham sirlilikni oshiradi, ham shoirning munosib kutib olinishini ta’minlaydi.

Dramaning “Birinchi ko‘rinish”dayoq konflikt ko‘zga tashlanadi, tugun paydo bo‘ladi. Sahnada uch sipohning paydo bo‘lishi, ular orasidagi Sohib Siddiq nutqi Alisherbek umriga qasd etuvchi kuchlar borligini ko‘rsatadi. Aslida bu hol insoniyat bor ekan, go‘yo odatiy hol. Shoir umriga qasd qilishni niyat aylaganlar borligi dramaning tugunidir. Sohib Siddiq – ismining ziddi. “Sidq, sodiqlik sohibi” ma’nosini beruvchi ismni ko‘tarib yurgan bu kimsa va uning sipohlari drama oxirigacha shoirni ta’qib etadilar. Dastlab dramaturg barchaning ham ismi jismiga monand bo‘lavermaydi, demoqchi deb o‘yladik. So‘ng buni boshqacha ham izohlash mumkinligini angladik. Sohib Siddiq – sadoqat sohibi, faqat u yovuzlikka sidqidildan xizmat qiladi. U jaholatga sodiqdir. Ikki holatda ham dramaturg tanlagan ismdan rizo bo‘ldik. Sababi, sodiqlik faqat ijobiylik kasb etavermasligini, kimga, nimaga sodiqlik muhimligini o‘ylab ko‘rdik.

 

Har kim o‘zicha haq, o‘zicha to‘g‘ri,

Har kimsa o‘lchar o‘z qarichi bilan.

Iblisning yerdagi soyasiman men,

Mening ham vazifam, burchim bor ayon.

 

Dramaturg o‘kinch bilan xiyonatkorning “ming shaklda, ming qiyofada”, “goh do‘st”, “gohida ulfat, goho shogird, goho hamsoya, gohi tabib, gohida habib timsolida yo‘ldosh” bo‘lishini aytib, kitobxonni hushyorlikka chorlaydi. Yana bir jihat shuki, Sohib Siddiq hokimiyat kimning qo‘lida bo‘lsa, o‘shaning farmonini bajaradi. Alisherbekni o‘ldirishga shaylanib turgan bu sipoh Hirotdan kelgan farmon o‘zgarishi bilan buqalamun qiyofasini yangilaydi:

 

Sohib Siddiq:

Sherpanja shahzoda Sulton Husayn

Egallamish Hirot toju taxtini,

Muborak bo‘lsin bu muzaffariyat!

Do‘stingiz chorlamish sizni yoniga.

 

Dramaturg asar boshidan hazratni kuzatib yurgan sharpaning Sohib Siddiq qiyofasida namoyon bo‘lishini va bir lahzada boshqacha sayraganini kitobxonga oshkor etish bilan bu obrazning mohiyatini ochib beradi. Asardagi tugunlardan biri yechiladi.

Dramaning tarixiyligini ta’minlab turgan obrazlar Ahmad Hojibek, Abu Lays Samarqandiy, Davlatshoh Samarqandiy kabilar va ularning asardagi o‘rni to‘g‘ri belgilab berilgan. Shoirlar bahsi, unda tilga munosabat masalasi ham o‘ziga xos tarzda aks ettirilgan. Navoiy tilidan aytilgan she’r san’ati, uning ifodali o‘qilishi haqidagi mantiqli mulohazalarning chiroyli ohangda ifodalangani dramaning o‘ziga xosligini dalillaydi. Navoiy tilidan so‘zlash o‘ta mas’uliyatli vazifaki, muallif buni uddalagan.

“To‘rtinchi ko‘rinish”da Abu Lays Samarqandiyning qizi va jiyani Feruzaning suhbati berilgan. Bizningcha, bu ikki obraz bizni ulug‘ shoir muhabbati tomon yetaklaydi. Bu dramagacha ham o‘zbek adabiyotida hazrat ishqi ifodalangan asarlar bor edi. Ulug‘lik faqat ilohiy ne’mat bo‘lmay, iroda, poklik, sabr-qanoat kabi insoniy tuyg‘ular kamoloti ekaniga yosh avlodning ishonishi ham juda muhim. Asar bobokalonimizning muhabbati haqida bizga so‘zlar ekan, yoshlarga sharqona tuyg‘ulardan saboq bera olgani bilan ahamiyatlidir.

Dramada inson tabiatidagi ulug‘lik va unga qarama-qarshi o‘laroq tubanlik ifoda etilar ekan, inson hislarining ulug‘i bo‘lmish muhabbat haqida ham so‘z boradi. Shu o‘rinda hazratning iqrorini keltirsak: “Navoiy, so‘zni shu yerda to‘xtatgil, ishq aro ko‘p da’volar izhor qilmagil. Agar umrimdan bir necha kun omonlik topsam, ishqim sharhini nazmga solib, bir doston yozayin. Shunda so‘zimning chinligi yoki lof ekanligi insofli kishiga yaqqol bilinadi” (Alisher Navoiy. Lison ut-tayr (Qush tili). Nasriy bayon muallifi: Sh. Sharipov. – T., 1984). Ko‘rinadiki, “Lison ut-tayr”da hazrat nomurod muhabbatlari haqida yozmoqchi ekanliklarini aytadi. Iqbol Mirzo shoir iqroridan kelib chiqib hazrat muhabbatini aks ettiradi.

Dramada shoir ishqi haqida gapirilishi tabiiy. Hazratning ulug‘ ishqiga noil qizning samarqandlik bo‘lib chiqishi ehtimol. Ishqi tushgan qizning ustozga farzandligi Navoiyning oila qurish orzusiga monelik qilgan deb ifodalashi dramaturgning masalaga o‘ziga xos yondashuvidir. Faqat ustozning o‘z jiyanini shogird farzandiga loyiq bilishi muhabbat haqidagi syujetga kulminatsion nuqta bo‘lar ekan, yechim mavhum qolgan, bizningcha. Dramaturg bu masalani ishoralar bilan bo‘lsa-da yechishi zarurdek. Muhabbat tasviri o‘zbekona. Shoir va qiz suhbatining oshkora emas, xayolan bo‘lganday tuyulishi ham dramaturg yutug‘idir.

Yana bir fikr: Mirzobek – dramaturgning o‘zi, tushunishimizcha. Bu obraz Navoiy asri va bugun orasidagi bog‘liqlikni ta’minlab turibdi. Ehtimol, drama oxiridagi yakunlovchi satrlarni Mirzobek tilidan Navoiyga nisbatan ayttirish yanada to‘g‘riroq bo‘lar deb o‘yladik.

Iqbol Mirzo dramaturgiyaga ilk qadamini tarixiy drama bilan boshladi. Shoirning qalam kuchi, iqtidori bu jiddiy qadamning xayrli ekanini ko‘rsatdi. Yetuk asarlar ilk bor e’lon qilinar ekan, kitobxon va munaqqid nazaridan o‘tgach, yana bir bor ijodkorning o‘z nazaridan ham o‘tgan. She’riyati bilan el ko‘nglini topgan shoir dramaturg sifatida ham hali ko‘p bor qalam surishiga ishonamiz. Faqat “Samarqand sayqali” dramasini qo‘lga olib, Navoiy dahosi bilan yuzma-yuz tarzda asarni ko‘ngil ko‘zidan yana bir karra o‘tkazsalar, u sayqal topardi.

 

Laylo ShARIPOVA,

Buxoro davlat universiteti katta ilmiy xodim-izlanuvchisi,

filologiya fanlari nomzodi

 

“O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi saytidan olindi.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.