She’riy san’atlar necha turli?

0
3215
marta ko‘rilgan.

Asrlar davomida shakl va mazmun jihatidan beqiyos taraqqiy etgan, jahon mumtoz adabiyoti xazinasini yangi badiiy kashfiyotlar bilan boyitgan Sharq she’riyati o‘zining boy nazariy zaxirasiga ham ega bo‘lgan. Arab, fors va o‘zbek she’riyatining taraqqiyot tarixi jarayonida bir qator adabiy-tasviriy qonun-qoidalar ham shakllanib, tobora rivojlangan va boyib borgan. Chunonchi, badiiy adabiyot taraqqiyotining muayyan davrida asrlar davomida yuzaga kelgan tajribalarni umumlashtirib, badiiy asarning mohiyati va qonuniyatlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan ilmiy-nazariy asarlar paydo bo‘la boshlagan. Shu tariqa badiiy adabiyotning, jumladan, she’riyatning muhim qonuniyatlarini tadqiq etib, umumlashtirib beruvchi adabiyot nazariyasi ham vujudga kelgan.

Adabiyotning nazariy masalalari poetikaga doir maxsus risolalardagina emas, balki turli tazkiralarda, nomalarda, dostonlarning debochalarida va boshqa adabiy-tarixiy manbalarda katta o‘rin olib kelgan. Masalan, Kaykovusning «Qobusnoma» (XI asr: 35-bob: Shoirlik haqida), Nizomiy Aruziy Samarqandiyning «Chor maqola» (XII asr) nomli asarlarida (2-bob: She’r haqidagi ilmning xususiyatlari va she’rning fazilatlari haqida) boshqa masalalar qatorida adabiyot borasida ham alohida boblar bo‘lib, u yerda badiiy ijodning umumiy masalalari, she’r va shoirlik shartlari ustida bahs boradi.

Adabiyot nazariyasiga doir maxsus yaratilgan asarlarning (gap bizgacha yetib kelganlari ustida boradi) dyoyarli barchasi, asosan, poetika masalalariga bag‘ishlangan. Umuman, adabiyot nazariyasi uchta mustaqil sohaga bo‘lingan. Bular quyidagilar: 1) ilmi aruz she’rdagi vaznlar va ularning qonun-qoidalari haqida bahs yuritadi; 2) ilmi qofiya qofiya qonuniyatlari hamda turlari to‘g‘risida ma’lumot beradi; 3) ilmi bade’ («bade’» arabcha yangi, ajoyib, nodir demakdir) fikrni ravon va nafis ifodalash yo‘llari va vositalari, badiiy san’atlar (uslublar, vositalar)ning turlari hamda xususiyatlari kabi masalalarni o‘z ichiga oladi. Ilmi bade’ni tashkil etgan she’riy san’atlar, o‘z navbatida, ikki guruhga ajraladi: san’atlarning birinchi guruhi bevosita she’rning mazmuni, ma’nosi bilan bog‘langan bo‘lib, ma’naviy san’atlar (sanoye’i ma’naviy) deb ataladi. Nutqni, she’rni bezash, turli stilistik figuralar, so‘z o‘yinlari hosil qilish maqsadida ishlatiladigan san’atlar esa lafziy san’atlar (sanoye’i lafziy) deb yuritiladi. Qadimda she’r yozmoqchi bo‘lgan har bir havaskordan poetikaning ana shu uchala qismini yaxshi o‘rganib chiqish talab qilingan.

Tarixiy poetikaga doir bizga ma’lum asarlar turli davrlarda yaratilgan bo‘lib, ular poetikaning muayyan masalalariga bag‘ishlangan. Chunonchi, ularning ba’zilari tarixiy poetikaning har uchala qismini, ayrimlari faqat aruz yoki qofiya yoxud badiiy san’atlar tahliliga bag‘ishlangan. Biz quyida faqat ilmi bade’ga daxldor manbalarning eng muhimlari haqida qisqacha ma’lumot beramiz.

Ilmi bade’ga doir dastlabki asarlar arab olimlari tomonidan yaratilgan. Nasr binni Hasanning «Mahosin ulkalom», Ibn al-Mo‘tazning (863 908) «Kitob ul-bade’»[1], Quddama ibn Ja’farning (888 948) «Naqd ush-she’r»[2] nomli asarlari ana shular jumlasidandir.

Arab olimlarining she’r nazariyasi bo‘yicha yaratgan asarlari O‘rta Osiyo va Xuroson olimlarini ham shu sohada jiddiy ishlar qilishga ilhomlantirdi.

Ilmi bade’ga doir dastlabki forsiy asar XI asrda yuzaga keldi. Bu Muhammad binni Umar Roduyoniy qalamiga mansub bo‘lib, «Tarjimon ul-balog‘a» deb ataladi.

Roduyoniy o‘z kitobini arab olimi Nasr binni Hasanning «Mahosin ul-kalom» nomli asariga suyangan holda yaratgan va unda 73 ta san’atni keltirgan. XI-XII asrlarda Ahmad binni Muhammad Manshuri Samarqandiy talavvun san’ati haqida (buni Xurshediy «Kanz ul-g‘aroib» deb atagan), Abumuhammad binni Muhammad Rashididdin Samarqandiy («Ziynatnoma») va boshqa ijodkorlar shu ilmga doir risolalar yozganlar. Biroq XI-XII asrlarda yaratilgan ilmi bade’ga doir asarlar orasida eng mukammali Rashididdin Vatvot nomi bilan mashhur bo‘lgan xorazmlik shoir va olim Rashididdin Abubakr Muhammad binni Muhammad binni Abduljalili Umari kotibning (vaf. 1182-1183) «Hadoiq us-sehr fi daqoiq ush-she’r» nomli asaridir.

«Hadoiq us-sehr» buyuk olim tomonidan bitilgan yuksak saviyadagi asar bo‘lib, undan keyin ilmi bade’ bilan mashg‘ul bo‘lgan barcha mualliflar ana shu asardan foydalanganlar. Rashididdin Vatvot asari hozirgi kunga qadar o‘zining ilmiy qimmatini yo‘qotgan emas.

Tarixiy poetikaga doir yaratilgan ikkinchi bir katta tadqiqot XIII asrning atoqli olimi Shamsiddin Muhammad binni Roziyning «Al-mo‘jam fi ma’oyir-ul-ash’or-ul-Ajam» nomli mashhur asaridir.

Bu asarni o‘sha paytgacha poetika masalalari bo‘yicha qilingan barcha ishlarning yakuni, shu sohada yaratilgan asarlarning gultoji, deb aytish mumkin. Chunki muallif bu asarida mumtoz poetikaning har uchala bo‘limi — aruz, qofiya va ilmi bade’ haqida mukammal ma’lumot beradi, she’r va shoirlik, badiiy asarda shakl va mazmunning munosabati, tanqidning adabiy jarayondagi roli va vazifalari haqida mulohazalar yuritadi. Shamsi Qays asarining ilmi bade’ga doir uchinchi qismida Rashididdin Vatvotning mazkur asaridan ham foydalangan. Lekin u bu masalada ham katta iste’dod va imkoniyatlarini namoyish qilib, o‘z salafi asaridagi ma’lumotlarni yanada kengaytirgan, ularni yangi izohlar bilan boyitgan, daliliy materiallarni yanada kupaytirgan va natijada ilmi bade’ni yuqori bosqichga olib chiqqan.

Mashhur shoir Xusrav Dehlaviy ham nasr qoidalari haqida ikki jilddan iborat kitob yozib, unda yuzlab badiiy san’atlar haqida so‘z yuritgan. Vahidi Tabriziyning «Jam’i muxtasar» (XVI asr) asarida esa aruz, qofiya bilan bir qatorda o‘nlab she’riy san’atlar ham keltirilgan[3].

Nizomiddin Ahmad ibni Muhammad Soleh Siddiqiy Husayniy qalamiga mansub «Majma’ us-sanoye» asari ham butunlay ilmi bade’ga bag‘ishlangan bo‘lib, saksonta she’riy san’atni o‘z ichiga olgan.

Qabulmuhammad ham «Haft Qulzum»ning yettinchi bo‘limida badiiy san’atlar ustida so‘z yuritib, asosan, «Majma’ us-sanoye»ga asoslanadi.

XX asrga qadar yaratilgan ko‘pgina lug‘atlar hamda boshqa ruhdagi asarlar tarkibida u yoki bu darajada badiiy san’atlarning ayrimlari keltirilib, mulohaza yuritilgan o‘rinlar uchraydi[4].

Ilmi bade’ga doir aksariyat asarlar fors-tojik tilida yozilgan. Buning sababi shundaki, XI-XIV asrlarda o‘rta osiyolik shoir va olimlar o‘zlarining ilmiy asarlarini fors tilida yozar edilar.

XV asrga Navoiy davriga kelib, turkiy tildagi poeziyaning tajribalarini umumlashtirib, uning qonunqoidalarini nazariy jihatdan asoslab berishga zarurat paydo bo‘ldi. Bu muhim vazifani amalga oshirish esa Alisher Navoiy zimmasiga tushdi.

Ma’lumki, Alisher Navoiyning badiiy adabiyot haqidagi nazariy qarashlari «Mezon ul-avzon», «Mahbub ulqulub», «Muhokamat ul-lug‘atayn», «Majolis un-nafois», «Risolai muammo» kabi asarlarida, «Xamsa»ning kirish qismi va devonlari debochalarida bayon qilingan. Mazkur asarlar tarkibida buyuk so‘z san’atkorining ba’zi bir she’riy san’atlar, poetik uslublar haqidagi yo‘l-yo‘lakay qaydlari ham mavjudki, ularni ko‘zdan kechirish Navoiyning Yaqin va O‘rta Sharq adabiyoti tarixi hamda poetikasini nihoyatda chuqur va izchil bilganligi, mumtoz poetikaning barcha unsurlarini mukammal o‘rganib chiqib, o‘z amaliy faoliyatida mahorat bilan qo‘llaganligiga mutlaqo shubha qoldirmaydi. Bu haqda tasavvurga ega bo‘lmoq uchun uning tarse’ san’ati haqidagi izohini keltirish kifoya qiladi: «Tarse’ san’atikim, matla’din o‘zga baytda bo‘la olmas, ul qasidaning (gap Salmonning bir qasidasi ustida bormoqda – Yo.I.) agarchi mustaxraj matlai rostdur, ammo asli matla’da avvalgi misraning bir lafzida takalluf qilibdur va matla’ budurkim, bayt:

 

Safoi Safvati ro‘yat birext obi bahor,

Havoi jannati ko‘yat bibext mushki tator.

 

Bu matla’g‘a tatabbu’ qilg‘on ko‘p suxanvarlar va nazmgustarlar chun muqobalada debdurlar, lat yebdurlar. Bu faqirning matlai budurkim, bayt:

 

Chunon vazid ba bo‘ston nasimi fasli bahor,

K-az on rasid ba yoron shamimi vasli nigor.

 

Basorat ahli mulohaza qilsalar, bilurlarki, bu matla’ tarse’ga voqe’ bo‘lur, aybdin muarro va murassa’g‘a kelur, e’tirozdin mubarrodur. Bu nav’ she’rning (ya’ni tarse’ ishlatilgan – Yo.I.) ta’kid va mubolag‘asi uchun yana bir ruboiy ham debmenki, to Xalil binni Ahmad ruboiy qoidasin va’z qilibdur, tarse’ san’atida ruboiy aytilgon eshitilmaydur, balki yo‘qtur va ul budurkim, ruboiy:

 

Ey ro‘i tu kavkabi jahonoroye,

V-ey bo‘i tu ailhabi ravonosoye,

B-ey mo‘i tu, yorabi, chunon farsoye,

Geso‘i tu chun shabi figon afzoye»[5].

 

Keltirilgan parchaning diqqatga sazovor jihati shundaki, Navoiy tarse’ san’ati bilan yozilgan she’r haqida fikr yuritar ekan, masalani keng miqyosda oladi va o‘z mulohazalarini arab, fors va o‘zbek adabiyotining ko‘p asrlik tajribalariga tayangan holda bayon etadi. Bunday chuqur mulohazalar ulug‘ adib asarlarida ko‘plab topiladi.

Xullas, XX asrgacha bo‘lgan o‘zbek adabiyoti tarixining atoqli namoyandalari merosi mumtoz poetikaning muhim muammolari, jumladan, badiiy san’atlarning o‘zbek she’riyatida qo‘llanish xususiyatlari va usullariga doir yirik umumlashtiruvchi asarlar yaratish uchun boy material beradi.

XIX asrshshg oxirlaridan boshlab Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida ilmi bade’ga qiziqish ancha kuchayib, arab, fors-tojik va turkiy xalqlar she’riyati asosida poetik san’atlarning turlari, asosiy xususiyatlari va qo‘llanish tamoyillarini izoxdovchi bir qator ilmiy va ilmiy-ommabop asarlar vujudga kela boshladi.

Rus sharqshunosligida ham mumtoz poetika va uning tarkibiy qismi ilmi bade’ bo‘yicha birmuncha ishlar qilingan. Chunonchi, Ye.E. Bertels urush davrida Toshkentda «O‘rta Osiyo xalqlari adabiyotlarini o‘rganishga kirish» («Vvedeniye v izucheniye literatur narodov Sredney Azii») nomli muhim qo‘llaima tuzgan. Biroq bu asar hozirga qadar nashr etilgan emas.

Ozarbayjon olimi Mirjalolning «Fuzuliyning san’atkorligi» (Boku, 1958) asarida she’riy san’atlar Fuzuliy she’riyati bilan bog‘liq holda tadqiq qilingan.

Tojik adabiyotshunosi Zehniyning «San’athoi bade’ dar she’ri tochiki» (Dushanbe, 1963. Bu asar 1967 yilda «San’ati suxan» nomi bilan qayta nashr etildi. Kitob oxiriga aruz haqida muxtasar ma’lumot ham ilova qilingan) asari ham qo‘llanma xarakterida bo‘lib, eng muhim she’riy san’atlar haqida ma’lumot beradi[6].

O‘zbek adabiyotshunosligida ham bu sohada katta siljish bo‘lganligi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, o‘zbek adabiyotining muayyan davri yoki muammolariga yoxud ayrim shoirlar ijodiga bag‘ishlangan ilmiy ishlarda badiiy san’atlarning ba’zilari haqida (tadqiq qilinayotgan asar bilan bog‘liq holda) ham fikr yuritilgan[7].

So‘nggi paytlarda ilmi bade’ masalalarini maxsus o‘rganish borasida ham sezilarli ishlar qilindi. Bu sohada, xususan, atoqli shoir va olim Maqsud Shayxzodaning tashabbusi diqqatga sazovordir[8].

M. Shayxzoda o‘zbek mumtoz adabiyotining cho‘qqisi Navoiy lirikasi asosida badiiy san’atlarni tekngarib, mumtoz poetikaning bu muhim sohasini yaxlit holda ishlab chiqish va bu haqda mukammal asar yaratishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan edi.

Aruz, qofiya va badiiy san’atlar (ilmi bade’)ni bilish faqat tadqiqotchilar uchun emas, balki shoirlar va barcha she’riyat muxlislariga ham zarurdir.

Ma’lumki, Sharq poetikasiga doir asarlarda nasr va nazmda qo‘llaniladigan badiiy san’atlardan 120 ga yaqini (tarmoqlari bilan yuz ellikdan oshadi) haqida ma’lumot berilgan[9].

Ana shu san’atlar mohiyat e’tibori bilan uch guruhga bo‘linadi:

  1. Lafziy san’atlar.
  2. Ma’naviy san’atlar.
  3. Munggarak (ya’ni har ikkisining xususiyati mavjud bo‘lgan) san’atlar.

Mazkur guruhlarga mansub san’atlar badiiy tasvirda turli vazifani ado etib, xilma-xil uslubiy aspektni tashkil etadi. Agar jiddiy e’tibor berilsa, tasvir jarayonida turli guruhga (ma’naviy, lafziy, mushtarak) mansub bir qator san’atlar o‘rtasida vazifa, tabiat yoxud ba’zi bir stilistik qirralar jihatidan yaqinlik vujudga kelishi yaqqol seziladi.

Mohiyat jihatidan turlicha bo‘lgan bir qator san’atlar kontekstdagi uslubiy xususiyatlariga ko‘ra bir-biriga yaqin kelishi mumkin. Shuningdek, u yoki bu san’atning paydo bo‘lishi o‘z-o‘zicha bo‘lmay, boshqa birorta san’atning ishtiroki bilan amalga oshadi. Lekin bunday o‘rinlarda matnning asosiy pafosi va muallifning maqsadi nuqtai nazaridan yetakchi san’at birinchi o‘rinda ko‘rsatiladi.

Biz asosiy san’atlarni, she’riy matn doirasidagi vazifasi bilan bog‘liq xususiyatini nazarda tutgan holda, bir necha guruhga ajratishni lozim topdik (bu, albatta, ma’lum darajada shartli):

  1. Istioraviy-ramziy tasvir usullari (majoz, istiora, kinoya, baroati istihlol, ranglar ramzi kabi).
  2. Qiyosiy-assotsiativ usullar (tashbih, talmeh, tansiq us-sifot, tamsil ko‘rinishlari, laffu nashr, murooti nazir kabi).
  3. Fikrni dalillash (motivirovka) yo‘llari (husni ta’lil, tamsil, irsoli masal, tasdir kabi).
  4. Emotsional-mubolag‘ali tasvir usullari (mubolag‘a [tablig‘, shroq, g‘uluv], tashbihning ayrim turlari [ma’kus, izmor], ruju’, murojaat, savolu javob, ritorik so‘roq).
  5. Sintaktik-stilistik usullar (tarse’, tardi aks, radd ul-ajz ilas-sadr, tashobeh ul-atrof, murabba’, mudavvar, muzdavaj, mumosila, tashtir, tajziya, tasre’, tazmin, tasme’, tardid, takror, radd ul-matla’, tajdidi matla’ kabi).
  6. a) so‘zning ichki, tashqi formasi bilan aloqador san’atlar (tajnis, ihom, ittifoq, ishtiqoq, qalb, mutazalzil kabi); b) ayrim so‘z emas, umuman tugal matn (misra, bayt) bilan aloqador stilistik usullar (tavjeh, ta’kid ul-madh bimo yashbah uz-zam, idmoj, ta’liq, tajohili orif, hazl unmurodu bihil-jidd kabi).
  7. Kontrast (tazod, qarshilantirish) san’ati.
  8. Murakkab san’atlar (muammo, ta’rix, hijoi huruf, harflar bilan bog‘liq usullar).
  9. Stilistik mutanosiblik (jam, tafriq, taqsim, jamu tafriq, jamu taqsim va boshqalar).
  10. Qofiya bilan aloqador san’atlar (e’not, iyto [radd ul-qofiya], hojib, tajnisli qofiya, zulqofiyatayn, musajja’, tasmit kabi). Shuningdek, tarse’, tashtir, tajziya, tasre’ kabi stilistik usullar qam bevosita qofiya bilan aloqador.

Bulardan tashqari yana o‘nlab san’at va usullar mavjudki, ular mohiyat, vazifa e’tibori bilan biror guruhga yaqin turadi yoki ular doirasiga sig‘maydi. Zotan, ikki yuzga (tarmoqlari bilan birga) yaqin poetik usullarni bir necha guruhga jamlash imkondan tashqari bo‘lib, ma’lum darajada sun’iylikka olib kelishi tabiiy hol.

Mumtoz poetikaga doir qo‘llanmalarda ikki guruhga (lafziy va ma’naviy san’atga), faqat ayrim tadqiqotlarda uch guruhga (mushtarak san’atlarga ham ajratilgan) taqsimlangan badiiy san’atlarni yuqoridagi kabi tasnif qilish majburiyati ularni aniq manbaga tatbiq etish taqozosi bilan yuzaga keldi. Lekin o‘nlab guruhga mansub yuzlab san’atlarning shoir lirikasidagi o‘rni va tabiati haqida mukammal ma’lumot berish maxsus tadqiqotni taqozo etadi. Shu sababli mazkur san’atlarning ba’zilari tahlili timsolida muayyan shoir badiiyatiga xos ayrim tendensiyalar haqida imkoniyat doirasida tasavvur hosil qilishimiz mumkin.

Eslatib o‘tshn joizki, Navoiy devonidagi poetik usullarning bir qismi Navoiyga qadar bo‘lgan o‘zbek lirikasida mavjud bo‘lsa, ayrimlari boshlang‘ich holda bo‘lgan, ba’zilari mutlaqo bo‘lmagan va o‘zbek she’riyati uchun yangilik hisoblanadi (bunday o‘rinlarda biz ularning forsiy adabiyotdagi holatini taftish etib ko‘ramiz). Biz xuddi shunga yaqinroq manzarani poetik obrazlar va iboralarda ham mushohada etishimiz mumkin (badiiy obraz va iboralarning tabiati she’riy san’atlardan farq qiladi).

Biz mulohazalarimiz manbai uchun mazkur uch guruhga mansub san’atlardan quyidagilarini tanlab olishga harakat qildik.

Ma’naviy san’atlar nutqning ma’no-mohiyati bilan aloqador bo‘lgan she’riy san’atlar. Ma’naviy san’at, ayniqsa, she’riyatda yuksak badiiylikning muhim omillaridan hisoblanadi. Lekin qo‘llanish darajasi har bir ijodkorning individual uslubi va mahorati bilan belgilanadi. Atoulloh Husayniy ma’naviy go‘zalliklar jumlasiga quyidagilarni kiritgan: tavjih, iyhom, ta’kid ul-madh bimo yashbah uz-zam, ta’kid uz-zam bimo yashbah ul-madh, istibto’, idjom, ta’liq, hazl un-murodu bihiljidd, tajohul ul-orif, talmih, irsol ul-masal, kalomi jomi’, mazhabi kalomiy, husni ta’lil, tafri’, tahakkum, jam’, tafriq, taqsim, jam’u tafriq, jam’ ma’a-taqsim, jam’ ma’a-tafriq va-t-taqsim, jam’ ma’a-t-taqsim ma’ljam’, laffu nashr, maqbul mubolag‘a, tablig‘, ig‘roq, g‘uluvv, iyg‘ol, takmil, tazyil, tatmim, e’tiroz, tavshi’, izoh, ruju’, tadoruk, takrir, tarji’, itnob, musovot, iyjoz, istitrod, tafsir, tajrid, tag‘lib, iltifot, uslubi hakim, lug‘z, izhor ul-muzmar, tashbih, istiora, tamsil, kinoya, ta’riz.

Mazkur san’atlarning deyarli barchasi Navoiy asarlarida ishlatilgan. Lekin ularning ayrimlari (istiora, tashbih, ruju’, iyhom) badiiy tasvir doirasida yetakchi mavqega ega.

Lafziy san’atlar nutqning ifoda usuli bilan aloqador badiiy san’atlar majmuasi. Lekin Atoulloh Husayniy ta’kidlaganidek, «Lafziy go‘zalliklarning asosi shuki, alfoz (so‘zlar) ma’noga bo‘ysundiriladi. Umuman, barcha go‘zalliklarning asosi shuki, nutq shunday yo‘sinda bayon etiladiki, ma’noni anglashga, uning latofati, tarkibi va yetukligini anglashga hech xalal yetmaydi». Xullas, lafziy san’atlar faqat nutqning (xususan, badiiy nutqning va ayniqsa, she’riyatning) bezagi emas, balki muayyan fikr, maqsadning yetuk badiiy shaklda ifoda topishi uchun xizmat qiluvchi muhim vositadir.

Atoulloh Husayniy lafziy go‘zalliklar jumlasiga quyidagi san’atlarni kiritadi: tarse’, tajnis, radd ul-ajz min as-sadr, qalb, saj’, mumosil, tashtir, tajziya, tasre’, tasmit, aks, tardid, taattuf, tashri’, zulqofiyatayn, tavshih, talovvun, tarofuq, maqru ba nazmu nasr, maqr ul-lug‘atayn, mulammat, muqatta’, muvassal, raqto, xayvo, jam’ ul-huruf, hazf, e’not, tazmini muzdavaj, mutazalzil, murabba’, muaqqad, mudavvar, mushajjar, tavsim, mushokala.

Shuningdek, yana bir guruh san’atlar borki, ular ham lafzga, ham ma’noga aloqador. Atoulloh Husayniy bunday she’riy san’atlarni mushtarak san’atlar deb ataydi. Bular quyidagilardan iborat: mutobaqa, haqiqiy taqobul, tadbij, muqobala, murot un-nazir, tafvif, ta’dil, tansiq us-sifot, irsod, muzovaja, ittirod, iqtibos, aqd, hall, tazmin, husni ibtido, baroati istihlol, husni taxallus, husni matla’, husni maqta’.

 

Yoqubjon Is’hoqovning “So‘z san’ati so‘zligi” (Toshkent, “O‘zbekiston” NMIU, 2014) kitobidan.



[1] I. Yu. Krachkovskiy. Izbr. soch., t. VI. M.: 1960., 9-330-betlar.

[2] O‘sha asar, 149-170-betlar.

[3] Djam-i Muxtasar. Kriticheskiy tekst, perevod i primechaniya A. Ye. Bertesa. – M.: IVL, 1959.

[4] Mavlono Faxriddin Ali Safiyning “Latoif-ut-tavoif” (XVI asr; Komil Xorazmiy o‘zbek tiliga o‘tirgai) asari, Sakkokiyning “Matla’ ululum va majma’ ul-funun” (XIII asr; o‘n birinchi bob – “Ilmi bayon”), “G‘iyos ul-lug‘ot” (XIX) ana shular jumlasidandir.

[5] Alisher Navoiy. Asarlar. O‘n besh tomlik, 14-tom. T.: “O‘zadabiynashr”, 1967.124-125-betlar.

[6] Ana shunday asarlardan eng muhimlarini eslatib o‘tamiz; Fors tilida: Shams ul ulamo hoji Mireo Husayn Gurgoniy, “Abd ul-badoye’ dar fanni bade’”, Tehron, 1328/1910 yil; Sayid Taqi Taqaviy, “Ulumi adabiy: ilmi bade’ kalamoti pshvo suxanoni zebo. Tehron, 1337/1958 yil; Muhammadrizo Doyi Javod, “Zeboihoi Suxan yo ilmi bade’ dar zaboni forsiy”, Isfihon, 1335/1956 yil; Doktor Zuhroi Xonlari (Kiyo), “Rohnamoi adabiyoti forsiy”, Tehron, 1341/1962 yil; Dehxudo, Lug‘atnoma, 1-90-jildlar. Ensiklopediya xarakteridagi bu asarning birinchi jildi 1941 yilda chop etilgan bo‘lib, hozirga qadar 90 tomi bosilib chiqqan va navbatdagi jildlar nashr etilmoqsa. Lug‘atda adabiy istilohlar va she’riy san’atlarga ham keng o‘rin berilgan. Biror she’riy san’at haqida gap borganda, shu mavzuga doir barcha ma’lumotlar (arab, fors va boshqa tillardan) keltiriladi (masalan, istiora haqida: 10-jilsning 2164–2171-betlariga qaralsin). Turk tilida: Sulaymonbek, “Maboni ul-insho”, 1-jild, Istambul, 1874; 2-jild, 1872 yil; Abdurahmon Surayyo, “Mezon ul-balog‘a”, Istambul, 1886 yil; Muallim Nojiy, “Istilohoti adabiya”, Istambul, 1889 yil; Agak Agakiy, “Turkchada majozlar so‘zligi”, Anqara, 1949 yil; Seyit Kemal Karaalyuo‘g‘lu, “Turkcha adabiyot so‘zligi”, Istambul, 1962 yil; Ogoh Sirri Levend, “Devon adabiyoti. Kalimalar va ramzlar, mazmunlar va mafhumlar”, Istambul, 1941–42 yillar.

[7] E. Rustamov. “Uzbekskaya poeziya v pervoy polovine XV vek”. – M.: IVL, 1963; Alibek, “Sab’ai sayyor” tilining badiiy xususiyati”. ToshDU ilmiy ishlari, 240-chiqishi, 1964,22-76-betlar; Yo. Is’hoqov. “Navoiy lirikasining ba’zi bir poetik xususiyatlari” (“Apisher Navoiyning ilk lirikasi”. – T.: “Fan”, 1965.104-119-betlar); H. Homidiy, S. Ibrohimova. “Adabiyotshunoslik terminlari lug‘ati”. – T., 1968.

[8] Maqsud Shayxzoda. Ustozning san’atxonasida, “Sharq yulduzi” jurnali, 1965 yil, 1-son; 1966 yil, 5,7, 12-sonlar; “O‘zbek adabiyoti masalalari”. T.: 1959.238-254-betlar.

[9] O‘tgan betda sanab o‘tilgan asarlar nazarda tutiladi.

 

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.