Yo‘l iztiroblari

0
917
marta ko‘rilgan.

Erkin Vohidov tavalludining 80 yilligi oldidan

 

Mazkur maqolani qabul qilib, nashrga tayyorlashni rejalashtirayotgan chog‘imiz O‘zbekiston Qahramoni, Xalq shoiri, jurnalimizning birinchi bosh muharriri Erkin Vohidov hali hayot edi. Maqola ustozga xushkayfiyat bag‘ishlaydi, ozgina bo‘lsa-da sog‘lig‘i yaxshilanishiga sabab bo‘ladi, degan umidimiz bor edi. Ming afsuski, qazo o‘z hukmini bajardi. Dog‘da qoldik. Maqolani juz’iy tahrir bilan e’tiboringizga havola qilyapmiz. Og‘riqli joyi shundaki, qayta tahrir jarayonida ba’zi o‘rinlardagi hozirgi zamon fe’lini “edi” deb o‘tgan zamonga o‘girarkanmiz, qog‘oz emas, qalbimiz tirnalganday bo‘ldi. Taskin shundaki, o‘lmas asarlari bilan ustoz Erkin Vohidov  hamisha barhayotdir…

Tahririyat

 

Ijodkorlarning adabiyot dargohiga kirib kelishi har xil kechadi. Lekin ayrim talant sohiblariga nisbatan “kirib kelish” degan ibora unchalik to‘g‘ri emasday tuyuladi. Chunki ular kutilmaganda, "yarq" etib paydo bo‘ladilar. Kechagina junjikib turgan yuraklarga hamal quyoshidek yoqimli iliqlik baxsh etadilar. Inson qalbini xuddi amalga kirgan daraxtlarday uyg‘otadilar, ko‘ngil novdalariga ezgulik mujdalarini tera boshlaydilar.

Sevimli shoirimiz Erkin Vohidov ham XX asrning 60-yillarida o‘zbek adabiyotida shunday paydo bo‘lgan edi. Shaxsga sig‘inish, qatag‘on dahshatlari, qattiq siyosiy nazoratning oqibatlari, qo‘rquvlari yuraklarni ezg‘ilab turgan, adabiyot ko‘ngil emas, siyosat quroli bo‘lib, tinchlik frontida ham jangovarlik ko‘rsatayotgan bir paytda toza va samimiy yurak sozi, yurak ovozi taralgani chinakam quvonchli hol edi.

Shoirning o‘zi she’riyatga yangi avlodning kirib kelishi haqida fikr yuritib shunday yozgandi: “Elliginchi yillarda she’riyatga kirganlar ichida chinakam katta talant egasi bo‘lgan shoirlar yo‘qmidi? Bor edi. Lekin elliginchi yillarda she’riyatda dabdaba va hamdu sano udum bo‘lgan edi. O‘sha yillarda adabiyotga kirgan shoirlarning ko‘pchiligi ana shu udumni qabul qildilar, ilk qadamdan boshlab ana shu usulga o‘rgandilar, shunday shakllandilar. So‘ngra oltmishinchi yillarga kelib she’riyatdan madhiyabozlik chekinganda ularning ko‘pchiligi yangi narsaga darrov moslasha olmadilar, she’riyatning bayrog‘ini tantanaboz­lik xarobalarida tug‘ilgan avlod qo‘lga oldi”[1].

Haqiqatan ham, har bir ijodkorning shakllanish davri uning keyingi taqdirini belgilaydi. Erkin Vohidov beg‘ubor bir ko‘ngilning go‘zal his-tuyg‘ulari bilan, ezgulikka tashna yurak bilan paydo bo‘ldi va shakllanishning sof va iztirobli yo‘lidan og‘ishmadi. Shoir she’riyati Vatan sarhadlaridan oshib o‘tgan milliy adabiyotimizning jahon miqyosi tarozisidagi og‘ir toshlaridan biri, desak, aslo mubolag‘a bo‘lmaydi.

Shoirning 8 jildlik to‘la asarlar to‘plami kitob javonimizdan to‘laligicha o‘rin olmoqda. “Bahor tarovati” nomli birinchi jild “Bag‘ishlov” she’ri bilan boshlanadi. Unda shoir butun ijodini avvalo umr kitobi, so‘ng olis yo‘l sarhisobi deb biladi. Bu yo‘l ravon emasligini ta’kidlaydi. Ijod Ibtido va Intiho oralig‘idagi yo‘l iztirobidir, deydi. Oldinroq esa “She’riyat” she’rida yozgandi:

 

Sen, ey sen, she’riyat, bo‘lding

Ki qaydin oshino menga.

Keturding ham safo menga,

Yeturding ham jafo menga.

 

Yoniq jonlar aro jonlar

Qilur faryodu afg‘onlar.

Bu ko‘ksim ichra isyonlar

Bitilmish ibtido menga.

Shoir bosib o‘tgan hayot yo‘liga nazar tashlarkan, mustaqilligimizning ilk yilida shunday yozgan edi: “Unda ko‘p o‘nqir-cho‘nqirlar, yanglishlar, izlanish­lar bor. Negaki, boshimizdan kechirgan kunlarimizning o‘zi notekis, murakkab, xatolarga to‘la bo‘lgan. Biz haq so‘zni aytish qiyin bo‘lgan zamonda yashadik”[2]. Ha, haqiqatni aytish qiyin bo‘lgan zamonda ijod qilish shoir uchun turgan-bitgani dard, iztirob. “Iztirobsiz yurak bormikin? – deydi taniqli adabiyotshunos Ibrohim G‘ofurov. – Achchiq haqiqatlarni kashf etuvchi yurak hech bir vaqt iztirobsiz bo‘larmikin? Agar iztirob bo‘lmasa, shoirning haqiqatlari xalqning haqiqatlariga aylanarmikin? Erkin Vohidovning har bir she’rida bu savollarga javob bor. Ular hamma hollarda haqiqat izlayotgan orif siymoning zamondosh­lari osha kelajakka nidosi kabi eshitiladi”[3]. Haqiqatan ham, shoir asarlarini ko‘zdan kechirarkanmiz, uning ijodi haqiqatni aytish, zamondoshlar dardini, inson va insoniyat muammosini ko‘tarib chiqish iztiroblari bilan yuksala boshlaganini his qilamiz. Kichik so‘qmoq katta ijod yo‘liga, bu yo‘l esa badiiyatning yuksak tog‘lariga tutashib ketganini anglaysiz. Shoirning ijod yo‘li, e’tirof etilganidek, iztirob yo‘lidir. Lekin shoir yuragini har ko‘yga solayotgan bu iztirobning o‘zagu tomirlari qayerda? Bu savolga “Ruhlar isyoni” dostonidan javob topganday bo‘lamiz:

 

Har nechakim zo‘r iste’dod,

Toshqin ilhom,

U nega,

Xalqing yotsa chekib faryod,

Yaramasang kuniga.

Shoir esang,

Shoir bo‘lib

Nega kelding hayotga,

Eling yotsa dardga to‘lib,

Kelolmasang najotga?!

Sho‘ro tizimi shoir yuragiga shunday iztirobni soldi. Lekin shoir o‘shanday zamonda ham qanday usul bilan bo‘lmasin haqiqatni aytishga yo‘l topa bildi. Bu nafaqat mahorat, balki jasorat ham edi. Bu jasorat chin ma’noda shoirning “O‘zbegim” qasidasidan boshlangan desak asossiz bo‘lmaydi. 1960 yillarning ikkinchi yarmida she’riyat inson qalb his-tuyg‘ularini kuylashga bir qadar o‘ta olgan bo‘lsa ham, lekin millat dardini kuylash, uni madh etib ko‘klarga ko‘tarish, o‘z xalqi va tarixi bilan faxrlanish tuyg‘usini baralla ifoda etish hukmron siyosat chegarasini buzishday gap edi. Aksincha, sho‘ro tuzumi bergan “baxtli hayot” madh qilingan zamonasoz she’rlar bayroq kabi davr siyosati shamolida hilpirab turardi. Qolaversa, shoir bungacha ham zamon zarbasini tatib ko‘rgan edi. Bu uning “Kavkaz she’rlari” turkumidagi bir qator ijod namunalari, ayniqsa, “Fuzuliy haykali qoshida” she’ri bilan bog‘liq. She’r adabiy yig‘ilishlarda ayovsiz tanqid qilinadi, siyosiy tuturuqsizlikda, yot g‘oyalarni targ‘ib qilishda ayblanadi:

 

Boku bog‘lariga cho‘kmoqda oqshom,

Dengiz mavj uradi tovlanib zarhal.

Shoir yuragidan toshganda ilhom,

Yosh bilan quyilib keladi g‘azal.

 

“Bizlar, – deydi notiq, – yosh shoirni Kavkazga safarga yuborganimizda u Boku neftchilarining qahramonlik mehnatidan ilhom olib, ko‘kka bo‘y cho‘zgan neft minoralari haqida zalvorli she’rlar yozar, deb o‘ylagan edik. U allaqaysi shoirning ko‘zyoshlarini she’rga solibdi. Partiya shoirlar oldiga ulkan vazifalar qo‘yib turganda, bunday ijod namunalarini yozish o‘taketgan ma’suliyatsizlikdir!” “O‘shanda gulduros qarsaklar bilan qarshi olingan otashin bu nutq, – deb yozadi shoirning o‘zi, – Yozuvchilar uyushmasi devoridan kompartiya va komsomolning baland minbarlariga ko‘tarildi… Yosh umidli shoir bo‘lib yurgan yigit bir lahzada burjua g‘oyalarini tashuvchi unsurga aylanib qoldim. Mening iztirobli, alamli, ichki isyon bilan to‘lib-toshgan kunlarim boshlandi”[4].

“O‘zbegim” qasidasi ana shunday kunlarning, oylarning, yillarning hali tugab ulgurmagan iztiroblari iskanjasida yozilgani aynan haqiqatdir. Yozuvchilar uyushmasining katta majlislar zalida ilk bor o‘qib berilgandayoq qo‘lyozma holida muxlislar qo‘liga o‘tib, tezda tarqalib ketdi. So‘ng “Guliston” jurnalida bosilgach, siyosiy toshlar otila boshlandi. Shoir qasida bilan bog‘liq ayanchli voqealarni eslab yozadi: “Yetmishinchi yillarning boshi edi. “Yoshlik devoni”ga kirgan qasida ustida gap-so‘zlar tinmagan, ish joyimdan pattam qo‘limga tegib, to‘rt tomonim qibla bo‘lgan payt. Bir kuni meni yuqori idoraning yuqori amaldori chaqirtirdi…

– Bu dargohda chuchmal gap bo‘lmaydi. Sizni maslahatga chaqirganimiz yo‘q. Bu qat’iy topshiriq, – deya amaldor ko‘rsatkich barmoqlarini shiftga to‘g‘riladi. Xayrlashar ekan: – Mavzuni baytma-bayt aytib berdim. Qofiyasini o‘zingiz topasiz, – deb qo‘ydi”[5].

Shoirning qayd qilishicha, topshiriq quyidagilardan iborat bo‘lgan: she’rga yana to‘rt-besh bayt qo‘shish kerak. O‘sha baytlarda, birinchidan, o‘zbek xalqi Oktyabr inqilobi tufayli baxt-saodat topganligi albatta aks etishi kerak. So‘ng ulug‘ dohiy ta’limoti, kommunistik partiya g‘oyalari, "ulug‘ og‘amiz"ning yordami, nihoyat, Kreml yulduzining shu’lasi… Xullas, o‘sha rahbarning o‘zi aytganidek, shoirga faqat qofiya topish qolgan, xolos. “Ming shukr, – deydi shoir, – Yana shukrlarki, o‘sha zamonda yuksak topshiriqni ado etolmadim, “qofiyasini topolmadim”[6].

O‘tgan asrning 70-yillarida Shoir ijodida zamin va zamon, inson va insoniyat, millat va erk masalasi jiddiylasha borgani seziladi. Nafaqat g‘oyaviy mazmun jihatidan, balki badiiy, hatto shakliy, uslubiy jihatdan ham izlanishlar samarasi muxlislar e’tiborini tortdi. Ayniqsa, fikr-xulosaning umuminsoniy, umumbashariy qiyosga ko‘tarilgani, falsafiy teranligi, o‘z xalqi va adabiyoti oldidagi shoirlik mas’uliyati oshgani yaqqol seziladi. Aynan shu yillarda shoir Nazrul Islom tilida o‘z-o‘zidan hisob so‘radi:

 

Shoir bo‘lib elga bukun

Darkormisan, der menga.

Fidolikka xalqing uchun

Tayyormisan, der menga.

 

Bu shoirning o‘ziga qo‘ygan talabi edi. Davrning ijtimoiy masalalariga qo‘rqmay munosabat bildira olgani va uni yuksak badiiy shaklda aytgani – shoirning bu burch­­ni qanchalik teran idrok etganiga dalildir. Erkin Vohidovning “Tirik sayyoralar”, “Bizlar ishlayapmiz”, “Sen menga tegma”, “Ona tilim o‘lmaydi”, “Zamin sayyorasi” kabi she’rlari, “Ruhlar isyoni” dostoni 70-yillar o‘zbek she’riyatining eng sara ijod durdonalari sanaladi. Bular qatorida 1977 yili yozilgan “Arslon o‘rgatuvchi” she’ri ham borki, unda aynan o‘sha davr mustamlakachilik siyosatining fojiasi, ya’ni inson va millat fojiasi yoritilgan. Mahorat, qolaversa, jasorat aytib bo‘lmaydigan fikrni, hayot haqiqatini ham ayta olishga kuch va imkon beradi.  “Vankuver tomoshagohida” deb nomlangan she’r­ning mazmuni shunday: olov halqa charsillab yonib turibdi. Arslon o‘rgatuvchi qamchisini qarsillatib arslonni olov ichdan o‘tishga undaydi. Tomoshagoh larzaga keladi. Shunda yoldor yirtqich tilga kirib o‘z nafratini sochadi: “Ojiz odam! Bor, boshimda qamchi o‘ynatma, g‘azabimni qo‘zg‘atma, haddingdan oshma. Nimta-nimta qilsam netarsan. Qarsak chalgan olomon ham najot berolmaydi. Ovora bo‘lma, olovdan sakramas­man. Tutqin bo‘lsam ham, men to‘qaylar shohiman. Cen esa o‘z holini bilmagan, shuhratga o‘ch, pastkash bir macxarabozsan, xolos. Nomard taqdir meni senga asir qildi. Meni bandi qafas etgan dunyoga la’nat. Sher zotini masxaraboz qo‘liga berib, mard ahvolidan rohat olganlar, la’nat sizga, tomoshabin, gumroh bandalar!” deydi.

“Nodon dema. Men bilaman arslon qudratin, – deya arslon o‘rgatuvchi ham o‘z dardini to‘kib soladi. Arslonning gaplarini ma’qullaydi. – Lekin tiriklik menga qamchi, senga qafas berdi. Aslida, men ham sendek qulman. Menda-ku dard, iste’dod, hech bo‘lmasa, hayvonlarga shafqatu mehr bor. Biroq g‘azabnok xo‘jayinim doimo mening ham boshimda qamchi o‘ynatib turadi. Holatimni tushun, aslida ikkimizning taqdirimiz bir. Na qilay, tirikligim shu xo‘ja­yinning qo‘lida. Zulmi jonimdan o‘tib tursa ham, zinhor norozilik bildirolmayman, chunki birgina so‘z bilan faqat boshimga balo ortadi”.

Bu so‘zlarga arslon chidolmadi: “Bo‘ldi, bas qil! Yuragimni qon qilma, inson! O‘t olsin bu charx-falakning rizqi ro‘zini!..” deydi va olov chambarakka o‘zini otadi.

Bu o‘ta jiddiy ijtimoiy she’r, achchiq haqiqat. Haqiqat bo‘lganda ham o‘sha davrda aytib bo‘lmaydigan haqiqat edi. Bu mustamlakachilik tizimining, siyosatining tarix sahnasidagi timsoliy ko‘rinishidir. Shoir timsollar orqali ishora qilib zamon haqiqatini o‘sha davrdayoq ayta olgan edi.

 Erkin Vohidovning 80-yillarda yozgan bir qator she’rlarida jamiyat taraqqiyotiga to‘g‘anoq bo‘layotgan illatlarga qarshi fikrlari keskinlashdi. Masalan, “Xalq deputatlariga” she’rida yozadi:

 

Ertaga chiqqan chog‘ baland minbarga

Ayta olasizmi yurtning dardini?

Azaliy odatni qilasizmi yo?

Yalpi qo‘l ko‘tarib kelasizmi yo?

Deputat nishonin taqqach ko‘krakka,

Quloq solib ko‘ring bir bor yurakka.

Ul yurak tubida el g‘amidin g‘am,

Dog‘idin ko‘ngilda dog‘ingiz bormi?

 

Bundan tashqari, “Eski hammom, eski tos”, “Ajab ermas”, “Davlat ishi”, “Ko‘rsatkich barmoq”, “Unter Prishibeev”, “To‘ra yigit”, “Bizdan keyin hech bir avlod qayta turmasin”, “Siyosiy saboq” kabi yana ko‘plab she’rlari yurak amri bilan davrning og‘riqli nuqtalarini nishonga ola bilgan xalqparvar shoir sifatida yana bir bor e’tirof etilishiga asos bo‘ldi.

Erkin Vohidov –  ko‘p qirrali ijodkor: u lirik shoir, bir qator dostonlar muallifi, dramaturg, “Donishqish­loq latifalari” turkumi bilan o‘zbek adabiyotiga Matmusa timsolini olib kirgan hajviyotchi, jahon adabiyoti durdonalarini o‘zbek tiliga o‘girgan mohir tarjimon. Shunisi quvonarliki, uning har bir yo‘nalishdagi ijodida adabiyotimizda qad ko‘tarib turgan yuksak cho‘qqilar bor. Bu cho‘qqilarni birlashtirib, uyg‘unlikda ko‘ra olsakkina, shoirning adabiyot maydonidagi, millat oldidagi ulug‘vor salobatini his qila olamiz.

Agarchi ismim Erkin,

Erki yo‘q, bandi kishan bo‘ldim,

Ko‘zim bog‘liq, dilim dog‘liq,

Tilim yo‘q, besuxan bo‘ldim…

Shukrkim, keldi istiqlol,

Umidim rost qil, Ollohim,

Ki, shoyad beqafas bulbul

Kabi sohib chaman bo‘ldim.

Mana, mustaqilligimizga ham chorak asr bo‘lyapti. Shoirning bu davrdagi ijodi alohida bir mavzu. Chunki davr o‘zgarishi bilan shoir ijodi ham mavzu, fikr, g‘oya jihatidan yangilanishga yuz burdi. Butun millat dunyoqarashida ijobiy o‘zgarishlar yuz bergan davrda Erkin Vohidov chinakam Vatan farzandi sifatida ijod qildi, ijtimoiy hayotda ham faol ishtirok etdi. “Shoir uchun el nazaridan qolish – eng oliy jazo. Qolganini iztirob demasa ham bo‘ladi”[7], deb yozgandi muhtaram adibimiz. U kishi butun umr qutlug‘ saodatni his qilib yashadi – hamisha el nazarida, ehtiromida bo‘ldi.

 

Bahodir RAHMONOV

1960 yili tug‘ilgan. Toshkent davlat universiteti (hozirgi O‘zMU)ni tamomlagan. “O‘zbek adabiy tanqidchiligi”, “G‘arb adabiy-tanqidiy tafakkuri tarixi ocherklari” (hammualliflikda), “Muqaddasdir shoir degan nom”, “Oyga yaqin yulduzlar”, “Vafo qismati” kitoblari, ko‘plab ilmiy maqolalari nashr etilgan.

 

“Yoshlik” jurnalining 2016 yil 6-sonidan olindi.



[1] Erkin Vohidov. Iztirob. Toshkent, “O‘zbekiston” nashriyoti, 1992, 207-bet.

[2] O‘sha manba. Muallifdan. 5-bet.

[3] Erkin Vohidov. Ishq savdosi. Saylanma. 1-jild, T., “Sharq”, 2000, So‘zboshi, 6-bet.

[4]  Erkin Vohidov. Dil tubiga cho‘kkan lahzalar. Toshkent, “Sharq” nashriyoti, 2013 yil, 15-16-betlar.

[5] Yuqoridagi kitob. 20-21-betlar.

[6] Yuqoridagi kitob. 22-bet.

[7] Erkin Vohidov. Iztirob. 165-bet.

 

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.