Navoiy bir kuni…

0
975
marta ko‘rilgan.

Bir kuni sof ko‘ngilli Amir fasohat va zarofat bobida zamon shoirlarining peshqadami xoja Osafiyga nasihat qilish uchun muborak tilini bayonga keltirib dedi:

– Senga hayronmanki, o‘tkir zehning va baland ta’bing bo‘laturib, she’r aytish bilan kam shug‘ullanasan, bor vaqtingni befoyda ishlarga sarflaysan.

– Shu kunlarda ko‘proq she’r aytishga mashg‘ul bo‘layotirman. Masalan, o‘tgan kecha ikki pullik sham yonib bitguncha ikki yuz bayt aytdim.

Shunda oliy hazrat dedilar:

– Demak, yozgan she’rlaringning yuz bayti bir pul ekan-da.

 

***

Musiqiy ilmida zamonasining yagonasi bo‘lmish mavlono Alishoh bir kuni davlatmand oliy hazrat Navoiyga arz qilib, “Sizning oliy iltifotingizdan va marhamatingizdan umid shulki, vaqf boshqaruvchilari olti oylik maoshimni birdaniga bersalar, har oyda ularga bosh og‘rig‘i bo‘lib yurmasam”, dedi. Oliy hazrat javob qildi:

– Mavlono, umrimizdan olti kun qolganmi-yo‘qmi, bilmaymiz. Nima uchun siz omonat hayotga bu qadar e’tiqod qilib, olti oylik maoshni oldindan talab qilasiz?

Mavlaviy janoblari dedi:

– Siz buyruq beravering, ular pulni beraversinlar. Bordiyu o‘lib qolsam, o‘sha pul go‘ru kafanimga yarab qolar.

Shunda on hazrat dedilar:

– O‘ligi ham bir balo, tirigi ham bir balo deganlari siz ekansiz-da?!

 

***

Bir kuni saxovat maydonining egasi Navoiy avvalgi zarif kimsalardan o‘zining qiziq ko‘rinishi va ajoyib so‘zlari bilan mumtoz va mustasno bo‘lgan mavlono Shihobuddin Mudavvinga marhamat yuzasidan egar-jabduqli bir ot in’om qildi. Bu iltifot munosabati bilan mavlaviy o‘zini oliy hazratning xos kishilari qatorida hisoblab, xizmat va mulozamatni haddan oshirib yubordi. Masalan, qachonki Navoiy otga minib biror yerga boradigan bo‘lsa, u ham xizmatda bo‘lar, uyga qaytib kelganda esa darvoza yonidan bir daqiqa ham nariga ketmas edi. Shu sababdan lutfu karam manbai Navoiy undan juda qisildi, biroq oliy xulqi uning dilini og‘ritishga va ochiqdan-ochiq o‘z mulozimatidan uzoqlashtirishga yo‘l qo‘ymas edi. Oxiri xizmatkorlardan biri Amirning ko‘rsatmasi bilan o‘g‘ri tariqida uning oldiga bordi va otini tezlik bilan bozorga olib borib sotdi. Mavlaviy Shihobuddin Mudavvin uni haqiqiy o‘g‘ri deb hisobladi, orqasidan qidirib, ikki tosh yo‘lni piyoda bosdi, lekin otdan hech qanday asar topmagach, yuz bergan voqeadan hayron bo‘lib, chopib izzat dengizi bo‘lmish Amir huzuriga keldi va o‘zining sargardonlik kayfiyatini arz qildi. Oliy hazrat dedilar:

– Biz otingning bahosini beramiz, faqat shu shart bilanki, bundan keyin ot saqlamaysan va otlangan chog‘imizda bizga ham bosh og‘rig‘i bo‘lmaysan.

U bunga rozi ekanligini ma’lum qildi. Shu vaqt amir xizmatkorga dedi:

– Ma’lum miqdor aqchani mavlonoga beringiz.

Hiylakorlik qilgan kishi unga 94 tanga sanab berdi. Mavlaviy taajjublanib:

– In’om qilingan aqcha 100 tanga bo‘lishi kerak, ne sababdan 6 tanga kam? – dedi. Hozir bo‘lganlardan biri dedi:

– Otingizni bundan ortiqqa olmadilar.

 

Xondamir,

“Makorim ul-axloq”dan

 

 

“Xatoimni berkitsang bo‘lmasmidi?”

 

Sohibdorodan naql qilishlaricha, u debdi: bir kuni Mir1 do‘stlari bilan suhbat qurib o‘tirardi. Fozilu shoir, nadimlari shu yerda yig‘ilgan edi. Kaminaga dedilar:

– Hazrati maxdum ustod (Jomiy) anchadan beri bemorlar. Men u kishini iyodat qilolmadim. Borib, uzrxohlik qilsang.

Men chiqib ketishim bilan taom tortilibdi. Taomdan so‘ng majlis ahli hazrati Mirning ko‘pchilik oldida ko‘ngillari behuzur bo‘lib, yolg‘izlik talab qilish odatlari xotirlariga kelib… bir-biriga boqishib, o‘rinlaridan turdilar-da, tashqariga chiqdilar. Mirzo shu kuni suhbat va ulfatchilikni qo‘msab turgan ekanlar. Tashqariga chiqqan jamoaga qarab, Mir g‘azab va e’tiroz bilan dedilar:

– Har holda Alisherning uyi oshpazlar do‘koniyu Alisher esa oshpaz ekan-da. Hariflar keladilaru osh yeb ketaveradilar…

Men yetib keldim. Mir jahllari chiqib turganidanmi, meni mavlono va ustod yoniga iyodatga yuborganlari xotirlaridan ko‘tarilib, dedilar:

– Ana, ey Sohib, senga nima bo‘ldi. Oshdan keyin yonimda birpas turmaysan! Yo sen ham manavi past, nafs ketidan yuruvchi odamlarga taqlid qilmoqchimisan?

Men tiz cho‘kib, dedim:

– Maxdum, odam badani sihatu kasal bo‘lib turar ekan, malaksimon zotingiz sihatu salomat bo‘lsin. Dushmanlaringiz jismi hamisha kasalu illatlar makoni bo‘lsin! Oftobdek munavvar xotiringizga maxfiy qolmasinki, siz bu faqirni oxund iyodatiga yuborgan edingiz, chamasi?

Shunday deb izoh berishim bilan Mir shu’ladek qizishib ketdilar. Bezovta bo‘lib, o‘tirib tura boshladilar.

– Shunday odamlar bilan oshnachilik va musohiblik qiluvchiga la’natlar bo‘lsin, – dedilar.

Shunday e’tirozli bir holda o‘rinlaridan turib, haramlariga kirib ketdilar. Men o‘sha yerda turib qolganlarga qaradim: do‘stlarim, ko‘ryapsizlarmi, qanday balolarga qoldik…

Alqissa, jonimdan to‘ygan bir holda uyga qaytdim. peshin namozi payti odatdagidek Mirning mulozamatiga keldim. Mir binafshazorda turgan ekanlar. Menga ko‘zlari tushishi bilan binafshadek menga ters o‘girilib oldilar. Yuzlariga to‘g‘ri bo‘lishga shuncha urinsam ham baribir o‘zlarini olib qochaverdilar. Uyimga qaytib ketdim. Ertasiga kelsam, yana o‘sha muomala qaytarildi. O‘zimcha endi ketsam qaytib kelmaganim bo‘lsin, deb jazm qildim. Shu fikrni xotirga keltirishim bilan “davlat arboblari xudo ilhomini olgan kishilardir”, deganlaridek, shu ma’ni malhami kabi meni chaqirib, dedilar:

– Ey mavlono Sohib, g‘alat va xatoga yo‘l qo‘ymaslik Parvardigorgagina ravodir. Men kamoli g‘azabim tufayli seni ustod oxund iyodatiga jo‘natganimni faromush qilgandurman. Senga e’tiroz bildirdim. Tiz cho‘kib, hammaga shuni aytishing va Alisherga nima bo‘ldiykin, qarib aqldan ozibdimi, deb hammaning ko‘zi oldida meni sharmanda va xijil qilishing lozimmidi? Do‘stlik olami nima bo‘ldi? O‘tinib qo‘ysangu mening bu xatoimni berkitsang va meni odamlar hayratiga sababchi bo‘lishdan saqlasang bo‘lmasmidi?

Mavlono Sohibdoro insofga kelib, darvoqe haqiqat Mir tomonda edi, xato mendan o‘tgan edi, dedi.

Zayniddin Vosifiy,

“Badoye ul-vaqoye”dan

 

 

Orif Tolib

tayyorladi.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.